Bewegen is erg belangrijk voor hartpatiënten. Een half uur per dag bewegen met een behoorlijke intensiteit kan al een aanzienlijke bijdrage leveren aan de (secundaire) preventie van hart-en vaatziekten. In de zomer is het verstandig om even stil te staan bij de extra risico's die het sporten in de hitte met zich mee kunnen brengen. Dit artikel is bedoeld om ook tijdens hete zomers of verblijf in het buitenland te kunnen blijven bewegen. Het motto luidt: blijf de hitte de baas.

Inleiding

TermometerTijdens lichamelijke belasting produceert de mens warmte. Afhankelijk van het soort arbeid dat wij leveren wordt ca. 75-95% van de energie die wij verbruiken omgezet in warmte. Dit kan bij rustig joggen al gauw oplopen tot 700-1000 Watt, voldoende om een aardig straalkacheltje te laten branden. De warmte productie leidt tot een stijging van de lichaamstemperatuur tijdens het bewegen. Om de temperatuur niet te veel te laten stijgen moeten wij een groot deel van de geproduceerde warmte afgeven aan de omgeving. De mens geeft warmte af aan de omgeving door straling, door het opwarmen van lucht die langs het lichaam stroomt, door de inademingslucht te verwarmen en door zweetverdamping. De warmteafgifte verloopt beter als de omgevings-temperatuur lager is dan de huid-temperatuur

De huid en de spieren vechten om het bloed. Tijdens het bewegen zal de doorbloeding van de huid toenemen om de geproduceerde warmte te kunnen afvoeren. De bloedsomloop zal er voor zorgen dat, de door de spieren geproduceerde, warmte naar de huid wordt gevoerd om daar aan de omgeving af te kunnen geven.

In de hitte neemt daardoor de huiddoorbloeding extreem toe, de bloedvaten in de huid gaan extra open staan; het totale volume van de bloedvaten neemt toe. Omdat het lichaam de hoeveelheid bloed over een groter volume moet verdelen, heeft de bloeddruk de neiging om te dalen. Hierdoor kan men soms zelfs flauwvallen. Andere organen zoals ingewanden, maar ook de spieren kunnen hierdoor minder bloed ontvangen. De huid en de spieren strijden als het ware om de beperkte bloedvoorziening.

Het hart klopt hard

De extra huiddoorbloeding, die nodig is voor de afvoer van warmte, leidt tot een grotere belasting voor het hart. Het hart moet de hartslag verhogen om te proberen voldoende bloed te blijven uitpompen en de bloeddruk op peil te houden. Voor hartpatiënten is het daarom belangrijk voorzorgsmaatregelen te treffen bij het bewegen in de hitte.

Zweten

Is de omgevingstemperatuur hoog dan zal de warmteafgifte voornamelijk moeten plaatsvinden door het zweten. Het lichaam produceert zweet dat op de huid verdampt. Verdamping van het zweet onttrekt warmte aan het lichaam. De warmteafgifte gaat dus niet door het zweten zelf, maar juist door de verdamping van het zweet. Daarom is naast de temperatuur ook de luchtvochtigheid van belang voor de warmteafgifte. Naarmate de luchtvochtigheid hoger is, zal het geproduceerde zweet moeilijker verdampen en het lichaam kan de warmte moeilijker kwijt.

Het lichaam zal dus meer zweet moeten produceren om dezelfde hoeveelheid warmte kwijt te raken. Het bewegen in een vochtige omgeving leidt dus tot een extra cardiale belasting voor hartpatiënten.

Samenvattend kunnen we stellen dat we voor de warmteafgifte bij het bewegen in de warmte vooral zijn aangewezen op de mogelijkheid om zweet te produceren en op de mogelijkheid om dit zweet efficiënt te verdampen.

Vochtverlies

Het zweten leidt tot vochtverlies. De 3 miljoen zweetklieren die het lichaam bevat kunnen maximaal zo'n 1,8 liter zweet per uur produceren. Dit kan je echter geen 24 uur per dag volhouden; het maximale vochtverlies bedraagt zo'n 10 liter per dag. Dit kan bij goed geacclimatiseerde sporters maximaal tot een koelend vermogen van c. 1000 Watt leiden. Het zweten leidt, naast de warmteafgifte, tot verlies van voornamelijk vocht en ook van wat zouten.

Door vochtverlies neemt de warmteafgifte af. Doordat het lichaam veel vocht verliest door het zweten neemt het bloedvolume af. Dat is nadelig voor de hoeveelheid bloed die het hart kan uitpompen. Hierdoor kan ook de instandhouding van de bloeddruk extra gevaar lopen. Het lichamelijke prestatievermogen neemt dus af door het vochtverlies. Zelfs een gering vochtverlies kan al leiden tot een aanzienlijke afname van het lichamelijk prestatievermogen

Als vuistregel geldt dat 2% vochtverlies (ca. 1,5 kg) leidt tot 20% prestatievermindering. Dat betekent dat zeker mensen met een beperkt lichamelijk prestatievermogen, zoals hartpatiënten, aandacht moeten besteden aan het beperken van het vochtverlies. Daarnaast leidt het vochtverlies tot een afname van de zweetproductie. De warmteafgifte wordt hierdoor beperkt. Het resultaat is dat de lichaamstemperatuur bij het bewegen in de hitte sneller oploopt als het lichaam veel vocht heeft verloren.

Drinken, drinken, drinken

Het vochtverlies kan alleen goed aangevuld worden door veel te drinken. Breng hier een strenge discipline in aan. Begin al met drinken voordat u dorst heeft. Op het moment dat u dorst krijgt bent u al te laat, er is dan al een aanzienlijk tekort aan vocht. Om het vocht aan te vullen kunt u het beste gebruik maken van sportdranken die enigszins met water zijn verdund. Deze verdunde sportdranken worden sneller door het lichaam opgenomen dan frisdranken. Ze worden zelfs sneller opgenomen dan water.

Wat zijn de risico's

Als de warmteafgifte tekortschiet bij het bewegen in de hitte, dan kunnen er problemen ontstaan. Als de grens van de regelmogelijkheden zijn bereikt, dan kan er een hitte-uitputting ontstaan. Er wordt zoveel bloed naar de huid gepompt om de warmte kwijt te raken, dat de hervulling van het hart tekortschiet, de bloeddruk zakt te veel en men valt flauw. Het herstel duurt enkele uren tot een dag. Wanneer de lichaamstemperatuur hoger wordt dan 40-41 graden, dan treedt er vaak een situatie op waarin de huidvaten juist gaan vernauwen. Het slachtoffer voelt zich vaak hierbij juist wat koel. Er kunnen hierbij verschijnselen optreden zoals kippenvel, bleekheid en verwardheid. In dit geval spreken wij over een hitteberoerte. Uiteraard moet het slachtoffer ook uit de zon worden gehaald en het liefste in een koele omgeving worden gebracht. Het is belangrijk om hierbij direct te koelen, bijvoorbeeld door Ice-packs in nek, oksels en liezen te leggen. Hartpatiënten die bètablokkers gebruiken moeten er rekening mee houden dat de warmteafgifte moeilijker kan verlopen door de invloed van de medicatie op de huiddoorbloeding. De lichaamstemperatuur kan hierdoor sneller oplopen.

Voorzorgsmaatregelen

Uiteraard is het niet de bedoeling om te stoppen met bewegen vanwege de risico's van oververhitting. Wet is het zaak om goede voorzorgsmaatregelen te treffen.

Wat kan je zoal doen?

  1. Vermijd zware inspanningen in de volle zon en tijdens het warmste deel van de dag (12-15 uur). Zoals mensen uit warme landen dit ook vermijden en tussen de middag zelfs siësta houden
  2. Zorg voor acclimatisatie. Als de temperatuur met vijf graden stijgt het je ongeveer drie dagen nodig om hieraan te wennen. Door de acclimatisatie is het lichaam beter bestand tegen de hitte. Het lichaam zal sneller beginnen met zweten en het zweten verloopt efficiënter. Ook zal de bloedsomloop door de acclimatisatie adequater reageren. Door sneller en effectiever vocht uit de rest van het lichaam te mobiliseren, zal het lichaam het bloedvolume beter op peil kunnen houden. De bloeddruk blijft dan ondanks de sterkte huiddoorbloeding beter gehandhaafd. Duizeligheid, onwel worden en flauwvallen zullen minder snel optreden. Acclimatisatie levert een belangrijke bijdrage aan het verhogen van de hittetolerantie. Je kan acclimatiseren door van te voren te oefenen in een verwarmde omgeving.
  3. Zorg voor een goed uithoudingsvermogen. Mensen met een beter duuruithoudingsvermogen hebben een betere warmtetolerantie.
  4. Vul het vocht tijdig en op een goede manier aan. Bij langdurige blootstelling aan de hitte moet men ook zouten aanvullen. Doe dit met name door tijdens de maaltijden een geringe hoeveelheid zout extra te gebruiken (ca. 5 gram per dag extra). Het toedienen van extra zout is echter alleen maar zinvol als het vochtverlies voldoende wordt aangevuld.
  5. Draag goede kleding; dit kan bijdragen aan een goede warmteafvoer. Kleding gemaakt van ademende stoffen. Door de open structuur kan de wind hier gemakkelijk doorheen waaien. De verdamping van het zweet verloopt dan gemakkelijker.
  6. Draag een wit hoofddekstel, dan wordt er (door straling) minder warmte op het hoofd overgebracht. De kerntemperatuur loopt dan minder op.
  7. Zorg voor koeling, dit kan verlichting brengen, koel met name nek, oksels en liezen.
  8. Kies bij hoge temperaturen een geschikte bewegingsvorm, de kans op oververhitting is geringer bij fietsen en zwemmen, dan bij lopen.
  9. Pas de intensiteit van het bewegen aan, doe het wat rustiger aan bij hoge temperaturen.

Conclusie

Samenvattend kunnen wij concluderen dat het goed is om te bedenken dat het bewegen in de hitte extra belastend is voor het hart. Probeer wel te blijven bewegen, maar tref de juiste voorzorgsmaatregelen en pas de intensiteit aan. Kijk uit voor te veel forceren. Dit vergroot de kans op een hitte-uitputting of een hitteberoerte.

Drs. Tinus Jongert, inspanningsfysioloog NeoMed